miércoles, 29 de noviembre de 2017

LOS PRIMERS (E NO PAS OS ZAGUERS) FABLANTS D’ARAGONÉS DE FILIPINAS

Pansa pus, co, buen diya. U mío nomen ye Cyrene. Guei planto firme, tiengo dezinueu anyadas.... Istas frases n’aragonés no corresponden a una choben d'a Ribagorza ni d'as bals pirenencas. Tampo sorten d’a boca d'una saragosana u turolensa intresada n’ a luenga d’ella o d'a suya Comunidat. Ni an estau prononziatas per una fillóloga d'unatro pon d'Espanya que quiera deixar patent a suya querencia por as fablas minors.A que se presienta e amuestra la suya edat ye Cyrene Pangilinan, una estudianta de Psicolochía d'a Universidat de Santo Tomás, en Manila, que chunto a los suyos companyers s'a amanau entri un mes a la luenga e ra cultura aragonesas.
A inmersión en o luengache, encara que breu, no pas a resultau ni muito mens minoritaria. An estau 225 os chobens filipins que an aprendiu a dicir-le a o suyo interlocutor que …plantan firme? (son millor que bien) e a deixar bien platero ixo que les fa goyo e o que no les …fa goyoso?. Y tot en o marco d'una asinatura obligatoria so luengas e culturas ispanicas.
Dezaga de l'amostranza ye o profesor saragosano Marco Antonio Choben, que s'a trobau con una gran acullita per parti d'os escolanos e d'a propia Universidat: Filipinas ye un puesto con una graniza dibersidat lingüistica, a zients de luengas e ixo fa que bi aiga una sensibilidat especiala per conoixer atras realidatz. Amás, muitos alunos son de puestos de difuera de Manila an se charran istas luengas, la qual cosa encara faboreixe mas l'intrés.Os chobens, totz ells matriculaus en esziplinas scientificas, an aprendiu as semellanzas e esferenzias entri l’aragones, catalan,  l'occitano-aranés u l'euskera. Ya sapen de qué va ixo d'a ixota -que, por sierto, troba os suyos ecos n’o país ultramarino- e an descubierto l'orichen toponimico de ciudatz d'a suya entorno como Lanuza, Ebro, Herrera, Cortes, Fuentes u Albalate. Porque a sinial aragonesa en l'antiga colonia sigue patent.Marco Antonio, dotor en Filosofía, plegó a Manila tal que profesor asistent bisitante per meyo d'una conbocatoria de l'Ambaixada espanyola, pro a Universidat le ha brindau un contracto de profesor titular. O suyo plan ye remanir astí a o mens tres anyos: a sintonía con o centro ye muit buena, o mesmo que con l'Instituto Cervantes y l'Ambaixada. Isto, endica, faboreixerá que l’ estudeo de l'aragonés en Filipinas pueta aber permanenzia n’o tiempo. Amás, entri o tiempo d'aprendizache bi a abiu quantos alumnos que an amostrau un intrés espezial e ban a continar a suya formazion per meyo de seminarios e cursets, esplica con orgüello Marco Antonio dende o Sudeste asiatico.
Os escolanos an feito triballos de recullita a lo longo d'o mes de formazón. Beluns an plasmato as suyas conclusions en bideos de lo mes curios en os quals s’en beye à benteanyers con marcaus semblantes asiaticos charrar d'os suyos chirmáns u d'o soneo dentrar a la Escola de Medecina e d'estar una dotora.
(Manal : Eraldo d’Aragon)

domingo, 15 de octubre de 2017

ARGUÍS, CHARRANDO S'ENTIENDE A CHENT: UNA BERDAT LLITERAL


O monizipio d'Arguis tenió n’ a primabera de 2016 l’ esclarazión ofizial de zona d'empleigo istorico predominant d'a luenga aragonesa propia d'o Pirineu e Prepirineu.


Pablo FerrerLaura UrangaArguís15/10/2017 Eraldo  d'Aragon.
                                                             
Miguel Ángel Sanvicente ye funzionario en Uesca e conzejal de CHA n’Arguis. En marz de 2016 promobió a mozión ta que s’esclarase o lugar como zona d'utilización istorica predominant d'a luenga aragonesa propia d'as arias pirenenca  e prepirenenca. Miguel Ángel a ras suyas radizes en Bentué de Rasal, pedanía d'o lugar d’Arguis, a nueu kilómetros d'a capeza d'o mesmo.
A conoixenzia d'a luenga aragonesa en a zona ye per alto d'a meya: o 13%, concretament, extranchers incluius. Sanvicente matiza o guarismo. "Conoixer e charrar no ye ro mesmo, pro s'antoxa innegable que n’ a zona s'emlpegan de traza corrient muitas parolas aragonesas. En casa asinas estió, encara que m'educoron prencipalment en castellán; a mía familia paterna ye de Bentué, y a mía mai yera d'Ibirque, un despoblau zircan ta Samiánigo, a 1.300 metros d'altaria que s’en resto uedo n’os sixanta e ye en ruina. Io me fue ta estudear a Madrit a os qatorce anyos; estando asti me die quenta que muitos companyers me demanaban a cada inte qué bi eba dito. Quan diciba cosetas d’a traza de “azolle” u “astral”, per eixemplo, prexinaba que no yera cosa raro, e ros castiellans no eban sentiu nunca ixes emplegos. Maguer n’as bals de Feito, Ansó u a Ribagorza, con una coszienzia platera d'estar charrando unatra coseta, en l'aria prepirenenca beyebanos lo nueso como un charrar normal".
Particularidatz en a zona, como ras meigas en Galicia, as bi a. Bozes como “vienetemé”, “dámene” u “m’en boi” bi a plateras similitutz con o franzés, estan abituals. Miguel Ángel s'apasiona en repasar-las, con l'entusiasmo d'un filólocho que, per zircumstancias d'a bida, transitó por puestos academicos muit esferents. "Yo estudié un bachiller superior laboral en incheniería de telecomunicazions en Madrit, pero no remate ne e torné a Uesca, an estudié Machisterio. Aprebé unas oposzions en l'Instituto Nacional de Previsión, i estudié quatro anyos de Dreito ya con fillos adoleszents. O tema d'as luengas me tocaba per radiz, l'aragonés amaneixeba en os míos libros de cheografía como dialeuto, e charramos de plena epoca franquista; quan s’eslegalizó o Consello d'a Fabla, formé part d'a primera chunta direutiva. Y filolóchicamente carrando, no ye un dialeuto, sino una luenga".
Apolitiqueos, no pas!
Una d'as preocupazions de Miguel Ángel a ra ora de consolidar a suya iniciatiba cultural yera que s'asociase a una determinata ideolochía, con a subsiguient deriba politica. "Dengún discute por a identificación d'una gastronomía local, u un folclor concreto, pro a luenga sí ye obchecto de polemica, tot e que simplament forma parte d'o nuestro patrimonio cultural; no bi aberba d'estar arma arrojadiza, sino ferramienta d'unión. En Arguis se beyó asinas: dengún metió problemas, e bi a chent de quantos partius en o pleno. Reserba sí bi abió, platero: bi a chent que diz que l'aragonés no sirbe de muito, e que mas balerba aprender l'anglés a o mesmo tiempo que o espanyol. Sí, siert,  encara que tiengo comprobato que os que fan fa a l'aragonés por “poco util” no emplegan tampo muit bien o castiellán e posiblement l’Angles. E no bi a nacionalismo en la ideya, sino europeísmo. Conviene no mezclar as cosetas, ride.
Con a esclaración obtenita, caleba un pon clabe: o desembolique d'a mida. Miguel Ángel reconoixe que a estau taso. "Entre poco e garra. a presión d'os fablants no ye gran, e dende alto bi a un poquet de basemia, perque? siamos realistas: no bi aberba muitos funzionarios que acullisen de buen grau que benisen belún a fer chestions oficials en aragonés. No se fa suficient glosa de feguras como a de mosén Rafael Andolz, qui recullio dende Jaca 30.000 bozes aragonesas.E teniemos a Lorenzo Cebollero, d'Arguis, que murió l'anyo pasau; escribió quantas obras muit bonicas en aragonés".

Luzes i uembras.
Miguel Ángel tiene labia t’abordar a questión prenzipal d'o diya, qualidat que corriche i ampla en charrar d'as bondats d'o lugar e d'o que sobre e falta en a suya pedanía. "Semos a o costau de Uesca, entri montanyas, con o pantan a ros nuesos pietz, construzón clasica chunto a obra nueba funzional reabilitada. No cal mercar brenca, ya s’en conoixe de sobra. En Bentué, que ye un puesto pantestico, bi a trenta casas, e l'hibierno pasau ya no adurmió dengún allá. A ganadería estensiva, no i bi ahai agro, ni cobertura de mobil. Son afers complicaus de cambear, e si bi ese chent chobvena, qualques mayors podrían quedar".
O municipio, por sierto,a r a suya conduta de celebridatz. En Bentué de Rasal vivió muito tiempo Reichel Pardo, autualment establida en o lugar d'Arguis chunto a o suyo novio. l'achent forestal se fazió popular per a suya partizipazión en o “reality show” de RTVE “Masterchef 4”.
O Mayestro d'Arguis y o suyo famoso retablo de San Miguel, que ye en o Museo d'o Prado
O mayestro d'Arguis estió un pintor anonimo d'o sieglo XV, clamau asinas per l'historiador norteamericán Chandler R. Post. De formazión flamenca, a suya opra mes famosa ye  ro retablo de San Miguel (1440?) que adornó dica 1869 as paretz d'a ilesia parroquial d'Arguis. O carauter aragonés d'o suyo autor ye espiellaton’ a rudeza d'os tipos, con propensión a ra caricatura, y en a riqueza y brillantez d'os atavíos. Se le atribuye amás, a o mesmo autor, o retablito de Santa Ana present en o Museu d'a Colegiata d'Alquézar. O retablo de San Michel estió lebaut’o Museo Arqueolochico Nazional per l'archivero Paulino Savirón y Estevan, seguindo lo recau d'o meinistro de Fomento; enriquió a colezión d'Arte Meyeval d'o centro. En 1920 pasó a o Museo d'o Prado, an hue se conserba con o numbro d'inbentario 1332. O critico d'arte Elías Tormo estió un d'os grans admiradors d'o retablo, dica o cabo de considerar-lo una pieza sola en Aragón; plegó a atribuyir a o mayestro d'Arguis a condición d’empizipiator  d'o Bosco qui pentaría uns dezenios dimpués.
As amotocicletas tamién son ta l'ibierno, i leban quatro dezenios bisitando o lugar.
L’Amoto Club Monrepós de Saragosa a n’ Arguis un d'os suyos destins predileutos. De feito, os días 16 y 17 d'abiento celebrarán quaranta e quatro edizions d'a suya colla ibiernal  amotera en Arguis, a mas antiga d'el qual se celebran n’ Espanya. Dende 1946, Arguis se convirtió en una escala tecnica predileuta ta minchar u adormir: en os anyos sixanta plegó a existir un cubillar exclusiu t’amotoristas, pioner en Espania: o Moto Cubillar Santo Cristóbal. Arguis tamién estió eszenario de rallies de regularidat en amoto n’os quaranta, cinquanta e sixanta, amén d'o Trial d'Arguis. En la marcha ibiernal s'a feito tradizión l'amors de guegos con magras pasau e pan de fogaza serviu per o restaurant a Foz. Dezcenas d’amotoristas espaniols e europeus arriban a ro puesto, con un lema grabau a fog: “Patria d'án benimos e an peren tornamos”.N’ a web d'o club, www.monrepos.es, s'ubrirá a inscrizión d'iste anyo o proximo mierques 18 d'otubre. a reunión ye estrictament reservata t’amotozicletas de dos ruedas e sidecars. a resta de beiclos, incluius triziclos e cuadriziclos, no estan autorizaus. Solament se puet trayer o que l’amoto pueta cargar.


OS IMPRESCINDIBLES

Lorenzo Cebollero
Iste arguisano, fallecido en 2016, publicó en 2010 o libro ·”A bida n’a montanya”, que costa de quasi 6.000 bersos en fabla aragonesa n’ o qual describe as costumbres, treballos e birollas que bivio de choben n’Arguis, o suyo lugar.

O Puey de l'Aliga
A ruta d'ascenso dende Arguis suposa zinco kilómetros, con un esnibel de 700 metros e minima dificultat, encara que exiche un ben estau fisico. Dende a cima, l’abista d'o Perineo zentral estan impresionants.

Una badina con istoria

L'embalse d'Arguis se fazió a debantadera en 1704 i estió recrecito en l'anyo 1929; ye o mas antigo n’empleigo de tot l’Aragón. Aprofita ras auguas de l'Isuela,a una amplaria de 18 ectarias e una capazidat de 3 ectómetros cubicos.

domingo, 1 de octubre de 2017

A PRIMERA DENTRATA D'O CURSO DOS MILL DEZISETE DOS MILL DEZIUEITO

Guen dìya à totz membros d'o grupet de nusatros.n'iste diya 1 d'Otubre ,dominche que n'antis eszelebró  o Diya d' Caudillo , cheneralismo d'os exercitos i ende agora s'en puet remerar per O diya d'a Independenzia de Catalunya, grazias a la manifica faina diplomatica d'o president d'o Gubierno Espanyol n' suyo goso per remerar os diyas pasatos an as siyals royo-gualdas ondiaban a'l pas d'o Caralsol.
Calerba remerar a os nuesos beisins catalans  bellas berdatz ta que no pas alezeten o suyo futur n'as falsas ideyas d'o pasau de la traza que fan bels recullidors d'as suyas manificas unibersidatz.
Ta ixo e  ta ells e totz nusatros mesmos m'e  permitito trasduzir o beniet testo d'o Eraldo descrito per G. Fatas:





Istorias entrelazatas: Aragón, Cataluña y Espanya Se charra d'a unión d'Aragón e Cataluña n’o sieglo XII, pro quan a reyna Petronila casó con o conde Ramón Berenguer (1150) no pas esistiba a parola Cataluña, ni as futuras terras catalanas yeran baixo un solament sinyor. Quan naixió en germen a que dimpués serba clamata Corona d'Aragón, as terras d'o rei aragonés i ras d'o conde barcelonés no yeran colindantas.

Guillermo Fatás 01/10/2017 a las 06:00

 

Encara no eba naixiu a parola Catalunya

 

O reyno e ra Crona d'Aragón no estan o mesmo. O primer estió una parte d'a segunda. Ferran per ixo qui dizen sin mes que Cataluña estió part d'o Reino d'Aragón.

 

A Crona d'Aragón

 

A Crona d'Aragón abarcó una granda variedat de puestos e culturas e una chocant multiplicidat de rechimens churidicos. Manimenos, os estaus e chents que l’en formoron superoron as tensions internas per meyo d'interpresas comunas e a ormino emparoron as suyas diferencias a l'imperio d'o dreito. Iste complexo organismo, propicio en semblante a descoyuntamientos, cheneró, en cambeo, potents fuerzas centripetas. Entri sieglos, os lugars d'a Corona estioron l'insolito petestal d'una monarquía uropea de fascinant perfil.

O nome Corona d'Aragón no existiba quan Aragón e Barcinona s'unioron e tenió significaus bariables. Chaime I adhibó Mallorca ad Coronam Regni Aragonum. Chaime II fabla de Corona Aragonum, Corona Regni Aragonum e Corona Regnum Aragoniae, espresions emplegatas igualment per Pedro IV, que tamién charra d'una Respublica regnorum et terrarum, un ambito estatal de reinos y tierras varias. L'uso actual que damos a o termin ya repunta n’o Compromis de Caspe (1410-1412).

 

A suposata Confederazión.

 

Clamar confederazión a la Crona d'Aragón ye una lizencia anacronica, ideya d'o catalanist Antonio Bofarull Brocà, qui entitló asinas un libro en 1872: "A confederación catalano-aragonesa, realizata n’o periodo mes notable d'o gubierno soberano d'o conde de Barcelona, Ramón Berenguer IV". O resultau d'as nupcias de Petronila e Ramón Berenguer IV no estió una confederazión : unión de comunidatz politicas parrellas que pautan democratica e librement, maguer una monarquía componita (composite Monarchy), decidita por dos prinzipes, qui achuntan per a suya boluntat y n’a suya sola man puestos e subditos heterochenios. De ra traza que dimpués a d'Espanya, a Corona d'Aragón estió una monarquía componita, costruita per herenzio dinastico u per conquiesta. O rei yera o suya tozuel y a d'os "corps politicos que s'estruturaban d'alto ta abaixo, no pas al bies".

Ta G. Pérez Sarrión, charrar de "confederación catalanoaragonesa" emplica que "estió libre, entri d’iguals, e baixo a echemonía catalana", quan a unión estió pautada entri prenzipes (o rei Ramiro e o conde Ramón Berenguer) "baixo a preminenzia politica d'o Reyno d'Aragón, que ro suyo suzesor Alfonso II, como rei d'Aragón pasó a estar tamién conde de Barcelona, mantenendo a suya Casa Real propia e ros de demás atributos d'a monarquía. Dende aravez a Corona d'Aragón comprendió o prinzepato de Cataluña; e per ixo se clamó asinas, e no Corona de Cataluña".

 

O rei, sinyor común

 

La fegura d'o rei d'Aragón, soberano comun e bínculo churidico-politico compartito, cobró, per ixo, sinchular reliebe. Os monarcas, baástagos d'a Casa ryal d'Aragón e d'a condal de Barcinona, eserceban funzions chenerals de churisdizión e chefatura de guarra. Os nuebos territorios conquerius fazioron d'ells reis lechisladors e o suyo suzesión estió una qüestión azetal. Tal concepción requeriba una constant inter-azion entri ro rei e ras dibersas Cortes, d'an procede o topic politico d'o pautismo.

D'os muitos titols que reunió o monarca, o primer e imprescindible estió o de rei d'Aragón. Aragón estió o reyno fundador e o conde de Barcelona tomó por "pai, sinyor e rei" a l'aragonés. L'apellido d'o rei e a suya familla estió, peren Aragón, encara que guey no s’en fable d'os Aragón de ra traza se charra d'os Borbón, d'os Absburgo u d'os Windsor. l'aclamazión d'as suyas súbditos ispanos yera "Sant Chorge, Aragón" (u "sant Jordi, Aragó!"), perque santo Chorge estió, muito antes que d'Aragón u Cataluña, o patron d'a caballería d'o rei.

Per ista primazía, as Cortes conchuntas d'Aragón, Catalunya e Balencia se festechaban en goso aragonés e con ritos zeremonials unificaus (encara que con reunions separatas). Y a coronazión d'o monarca común teneba puesto solament en Zaragosa.

L'expresó con acuidad Chesús Lalinde en 1988: "N’a suya personalísma situazión, o rei se conbirtió, a ormino, en a prencipal forza motriz d'a spansión d'a Corona per o Mediterranio, muit marcata per as dezisions de cada rei. N’ a dilatata istoria d'a Corona d'Aragón, incorporata dimpués a la d'as Españas, o monarca estió rei, prenzipe, duque, marquis, conde e sinyor; i, en conseqüencia con ixo, a ormino se charra de corona, monarquía, reino, prenzipato, país u Estau t’aludir a os sustentos d'o poder d'o dinasta, a os reynos e terras d'o rei d'Aragón. Tamién iste aspeuto ameneste d'aclarazions, per estar a resultas confusos e polibalents muitos d'istes bocablos qu’a sciencia istorica a utilizau ta desinyar realidatz diferents, pro no peren fazils de dibuixar".

 

O Sinyal Real

 

"Al beyer os quatro palos de guls so l’oro, a garra basallo d'o rei d'Aragón u d'o conde de Barcelona se le ese ocurriu piensar que ixo yera unatra coseta que las armas d'o suyo sinyor. No yera bella mica d'a tierra u a patria, sino pribativo d'o soberano e ra suya familla, que ras lebaban no per estar reys d'Aragón ni contes de Barcinona, sino que, a lo biés, o rei e conte ras emplegaba per perteneixer a ra Casa d'Aragón". Asinas describió con azierto Alberto Montaner, en 1995, o sinificau d'o "sinyal real" d'Aragón (nome d'o que deriba "senyera"). a suya potencia simbolica ye tal que, encara que muitos lo inoren, Cataluña carece d'escudo (la Generalitat sí lo tiene, de calendata contemporania) y usa como bandera as barras d'o ?sinyal?. As mesmas que represientan a toda a Crona en o escudo nacional d'Espanya, expresivas de tant densa historia compartita. Solament o rei d'Aragón puede usar-las. Si amaneixen en bell puesto, ye porque ha deixau o suyo marca en ell, ya se tracte de Poblet, de Valencia, de Teruel u San Juan d'a Penya.

 

As cortes chenerals.

 

Ista espresión desina as reunions conchuntas d'as Cortz d'Aragón, Balencia y Cataluña. Chuntas u separadas, no s'autoconbocaban: lo feba o rei, que yera o suyo president i, en cheneral, si consideró que no bi eba lei propiament dita sinse l’alcuerdo d'o rei e ras Cortes. O reyno baliar de Mallorca, con territoris en Franza (Perpiñán), teneba representazión n’as Cortes catalanas. Se celebroron en goso aragonés e a siede usual estió Monzón, bien abastecita i equidistant. N’ ocasions, s'estimó mes conbenient zitar reunions en tres punts distints, pro prosimos, ta facilitar a cordinazión. a primera reunión cheneral estió en 1289. Si tractoron negozios d'importancia e intrés común, tal que o que guey clamarbanos politica internazional conchunta, a organización d'os puestos d'a Monarquía, a renobación d'o Consello ryal u a confirmazión d'o Privilechio Cheneral d'Aragón en o qual, per eixemplo, anyos antis s'eba aboliu o tormento como procedimiento chudicial.