domingo, 12 de junio de 2016

FELIX D'AZARA EMPLEGO L'ARAGONES N OS SUYOS ESTUDEOS D'A FAUNA AMERICANA


A bida e faina de l'aragonés Félix d'Azara (Barbuñales, 1742-1821) da ta muito. O suya fegura a estau reibindicata n’ Aragón a lo longo d'os zaguers dezenios tal qu’ un d'os naturalistas mais determinants d'a Ilustrazión, plegando mesmo a influyir detraza notable en a zaguera obra de Charles Darwin. Manimenos, en América Latina, i n’ espezial n’Argentina, Uruguay e Paraguay, a suyo legau e os omenaches que a recibiu superan con muito os aconseguius en a suya tierra de naixenzia.


Félix d'Azara estió manimenos un naturalista sobrevenido. Formau en a Escuela d'o Real Cuerpo d'Ingenieros, obtenió o grau de tenient coronel en l'Exercito, y en 1780 estió designau ta partizipar en as demarcazions d'os puestos espanyols d'o recientment creyau Virreinato d'o Río d'a Plata con os territorios portugueses. O suyo misión aaberba d'estar completa en qüestión de meses, pro restarba allí entre 20 anyos.
A desidia d'os representants portugueses -a el qual estió asperando mas de diez anyos ta prencipiar a suya labor- y a dejadez que tamién denunzió por parte d'as autoridatz espanyolas acaboron dando-le piet ta que encetase a labor por el qual guey ye mas remerau, centrar en describir y catalogar a fauna y flora d'aqueras terras a el qual eba plegau manimenos no tener una formazión especifica.
Fruto d'aqueras pesquisas Azara emprentó dos obras d'especial relevancia dentro d'o estudeo d'a naturaleza d'a epoca: os 'Apuntamientos' sobre os páxaros e sobre os cuadrúpedos d'o Paraguay y o Río d'a Plata que, como o mesmo pronosticó, se traducirían t’o francés dinantes d'estar publicatas en castellán.
Mas de 200 nuevas especies... bella d'ellas catalogadas en aragonés
Azara plegó a identificar mas de 450 especies solament d'aus, d'el qual 200 no eban estau catalogatas con anterioridat. Y como qualsiquier descubridor, habió d'afrontar o reto estra de discurrir cómo nominar a ixas aus que solament ell eba descrito por primera begata.

José María Enguita, catedrático de Luenga Espanyola d'a Universidat de Zaragoza, leva dende a suya tesi doctoral estudiando o lexico y os neolochismos que derivaron o estudeo d'América Latina, treballo en el qual a obra d'Azara ha teniu un peso fundamental. ?Como qualsiquier hombre d'a Ilustración a suya vida ye un libro ubierto t'o estudeo dende distintas disciplinas, tamién dende a lingüistica, sinyala.

Enguita ha detectau coómo Azara, enmeyo d'a boráchine d'aber de trobar nuebas parolas con as qualas nominar ta ras espezies que descubriba, recurrió a l'aragonés, dando puesto a una curiosa traslazión de termins d'a suya terra natal ta paxaros de l'atro costau d'o mundo.
O primer que fació estió emplegar os nomes que tant os sitios indichenas como os espanyols yeran utilizando ya e yeran d'emplego común, asinas por eixemplo, l'Alonso García, un pájaro qu’a plegau a os nuestros diyas como alonsito e que podemos conoxer que se clamó asinas por bell chascarrillo entre os espanyols que s'asentoron en aqueras terras. Dimpués, tamién utilizó onomatopeyas ta designar a ras espezias seguntes as suyas cantatas;e por zaguer, quan ell mesmo reconoixe que ya cualos nomes prexinar, prenzipia a fer usar denominazions d'Aragón ta pájaros que s'aparellaban a el qual ell iba descubrindo, conta o catedrático.
Asinas, Azara nomina a qualques d'as aus que descubre espabero -como se denomina en aragonés a rapaces chicotas como gavilanes, milanos u cernícalos- u gafarrón -una especie de verdecillo-; termins que hue en día se siguen utilizando en Argentina u Uruguay.

D'o mesmo modo, tamién recurre a la fin de chóliba -como se dir a un tipo de rapaz nocturna en os Monegros y atras zonas d'Aragón- o correndera (alondra) ta catalogar un páxaro de chicota grandaria que reculle, e que guey en díya feguran como nomes scientificos de dos aus propiament americanas que, manimenos, an apelliu aragonés.

No hay comentarios:

Publicar un comentario